Stary Rynek w Chorzowie

Rynek w Chorzowie to miejsce, które przeszło jedną z najbardziej burzliwych transformacji w historii śląskich placów miejskich. Wytyczony w drugiej połowie XIX wieku przy nowo wybudowanym ratuszu, przez dekady był sercem Królewskiej Huty, potem stracił swój charakter przez budowę estakady w latach 70., by w 2019 roku znów odzyskać funkcję reprezentacyjnego centrum miasta. Dziś to przestrzeń, gdzie historia spotyka się z nowoczesnością – można tu zobaczyć zarówno ocalałe XIX-wieczne kamienice, jak i współczesne rozwiązania urbanistyczne.

Nie jest to typowy zabytkowy rynek z kompletną zabudową z epoki. To raczej miejsce pamięci i symbol odbudowy tożsamości miasta, które długo nie miało prawdziwego centrum.

Historia rynku – od targowiska do salonu miasta

Kiedy w 1868 roku kilka robotniczych kolonii połączono w gminę miejską Königshütte (Królewska Huta), życie koncentrowało się przy dzisiejszej ulicy 3 Maja. Dopiero budowa ratusza w latach 1874-1876 przesunęła ciężar miasta w nowe miejsce. Przy ratuszu wytyczono plac, na którym miał powstać rynek – symbol nowoczesnego miasta przemysłowego.

Przygotowania były poważne. Usunięto hałdy górnicze, przesunięto przebieg szosy łączącej Katowice z Bytomiem, żeby nie przecinała placu. Do 1905 roku funkcjonował tu typowy plac targowy, gdzie mieszkańcy rozstawiali kramy ze swoim towarem. Po otwarciu Hali Targowej handel przeniósł się tam, a rynek zmienił charakter.

Z placu handlowego stał się miejscem spacerów i towarzyskich spotkań. Wytyczono alejki, powstały skwery z rabatami, posadzono młode drzewa. Rynek wyglądał elegancko, otoczony kamienicami, w których mieściły się lokale gastronomiczne i sklepy.

W narożnej kamienicy przy Rynku i ulicy Rynkowej (dzisiejsza Jana Faski) działała w okresie międzywojennym cukiernia Artura Klupsha – jeden z najbardziej eleganckich lokali na Górnym Śląsku. W każdą środę o 17:00 odbywały się tu „fajfy” – potańcówki, przy których grała orkiestra dęta 75 Pułku Piechoty. Pieczywo z cukierni dostarczano nawet do domów na indywidualne zamówienie.

Rynek pełnił też funkcję polityczną. W 1919 roku odbył się tu tragiczny protest robotników pod gmachem inspekcji górniczej – wojsko otworzyło ogień, zginęło 17 osób, 21 zostało rannych.

Estakada i lata zapomnienia

Prawdziwa trauma przyszła w latach 70. XX wieku. W 1976 roku rozpoczęto budowę betonowej estakady, która miała przecinać miasto i rozwiązać problemy komunikacyjne. Wyburzono znaczną część północnej i południowej pierzei rynku, w tym secesyjne kamienice, które stanowiły wizytówkę Chorzowa.

Estakadę otwarto 22 lipca 1979 roku, w 35. rocznicę powstania Polski Ludowej. Rynek przestał być rynkiem – zamienił się w zdegradowaną przestrzeń pod betonowym wiaduktem. Przez cztery dekady Chorzów nie miał centrum. Mieszkańcy omijali to miejsce, które przypominało raczej o błędach urbanistycznych niż o dawnej świetności.

Powrót rynku – rewitalizacja 2017-2019

Wielka przebudowa rozpoczęła się w 2017 roku i trwała ponad dwa lata. Choć estakada nadal stoi (to osobny temat do dyskusji w mieście), sam plac został całkowicie przekształcony. Nowe alejki, zieleń, oświetlenie, fontanny – wszystko zaprojektowano tak, by przywrócić rynkowi funkcję miejsca spotkań.

Oficjalne otwarcie odbyło się 28 czerwca 2019 roku. Od tego czasu rynek znów tętni życiem – odbywają się tu koncerty, projekcje filmowe, nocne targi. Mieszkańcy wrócili do centrum.

Dziś spacerując po rynku można zobaczyć kontrast epok. Z jednej strony ocalałe kamienice z XIX wieku, z drugiej nowoczesna przestrzeń publiczna, a nad wszystkim betonowa estakada – kontrowersyjny symbol przeszłości.

Co zobaczyć na chorzowskim rynku

Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na zachowaną zabudowę. Ocalałe kamienice przy północnej pierzei pokazują, jak elegancko wyglądało to miejsce przed wojną. Niektóre budynki zachowały secesyjne detale, choć większość przeszła modernizację.

Sam plac to przestrzeń otwarta, z alejkami do spacerów, ławkami i zielenią. Latem działają fontanny, wieczorami włącza się dekoracyjne oświetlenie. To miejsce do zwykłego odpoczynku – można tu usiąść z kawą, poobserwować życie miasta, spotkać się ze znajomymi.

W pobliżu rynku znajduje się ratusz miejski, który był punktem wyjścia do powstania całego placu. Warto też zajrzeć na ulicę Jana Faski, gdzie kiedyś mieściła się słynna cukiernia Klupsha.

Przy rynku działała również znana restauracja „Pod Beczką”. Dziś funkcjonuje tu lokal o tej samej nazwie, nawiązujący do przedwojennej tradycji.

Dla kogo to miejsce?

Rynek w Chorzowie to przede wszystkim przestrzeń dla mieszkańców miasta – miejsce codziennych spotkań, przechadzkek, wydarzeń kulturalnych. Dla turystów może być ciekawe jako przykład urbanistycznych przemian śląskiego miasta i symbol odbudowy tożsamości po latach degradacji.

Miłośnicy historii docenią możliwość prześledzenia losów miejsca, które przeszło od targowiska, przez elegancki salon miasta, degradację w czasach PRL, aż po współczesną rewitalizację. Architekci i urbaniści znajdą tu materiał do refleksji nad błędami i sukcesami planowania przestrzennego.

Rodziny z dziećmi mogą tu po prostu odpocząć – latem działa fontanna, jest dużo miejsca do swobodnego spaceru. To nie jest park rozrywki czy plac zabaw, ale przyjemna przestrzeń w centrum miasta.

Nie jest to atrakcja na kilka godzin zwiedzania. Raczej miejsce, przy którym warto się zatrzymać na 20-30 minut podczas spaceru po Chorzowie, zwłaszcza jeśli interesuje nas historia śląskich miast i ich przemiany.

Informacje praktyczne

Rynek w Chorzowie znajduje się w dzielnicy Centrum, przy ulicy Rynek (dawniej plac Marszałka Józefa Piłsudskiego, wcześniej Plac 1 Maja). Dostęp do placu jest całkowicie bezpłatny i nieograniczony – to publiczna przestrzeń miejska.

Dojazd: Najwygodniej dotrzeć komunikacją miejską. Liczne linie autobusowe i tramwajowe zatrzymują się w centrum Chorzowa. Z Katowic można dojechać tramwajem (około 20-25 minut), z Bytomia również tramwajem lub autobusem. Dla zmotoryzowanych dostępne są parkingi w okolicy, choć w godzinach szczytu może być trudno o miejsce.

Godziny: Rynek jest dostępny przez całą dobę. Wydarzenia kulturalne (koncerty, projekcje, targi) odbywają się sezonowo, głównie od wiosny do jesieni. Aktualne informacje o imprezach można znaleźć na stronach miejskich lub w lokalnych mediach.

Czas zwiedzania: 20-40 minut wystarczy, by spokojnie przejść się po rynku, obejrzeć zachowaną zabudowę i odpocząć na ławce. Jeśli akurat odbywa się jakieś wydarzenie kulturalne, można zostać dłużej.

Co w okolicy: W pobliżu znajduje się ratusz miejski, Hala Targowa (warto zajrzeć, jeśli jest czynna), ulica 3 Maja z zabytkową zabudową. Dla zainteresowanych historią przemysłową Śląska – nieopodal znajdują się tereny dawnych zakładów hutniczych, choć to już temat na osobną wycieczkę.

Rynek działa też jako punkt orientacyjny – stąd łatwo trafić do innych części miasta, w tym do Parku Śląskiego, który jest jedną z głównych atrakcji Chorzowa.