Radiostacja Gliwice

Drewniana wieża o wysokości 111 metrów, która przetrwała II wojnę światową i zimną wojnę – brzmi jak coś z innego świata. A jednak stoi w Gliwicach, przy ulicy Tarnogórskiej, i można ją zobaczyć z wielu punktów miasta, szczególnie wieczorem, gdy rozświetlają ją reflektory. Radiostacja Gliwice to nie tylko rekordowa konstrukcja techniczna, ale przede wszystkim miejsce, które zmieniło bieg historii w ostatnią noc pokoju przed wybuchem II wojny światowej.

Dziś wokół wieży rozciąga się zagospodarowany teren zielony, gdzie mieszkańcy przychodzą na spacery, a w budynku starego nadajnika mieści się oddział Muzeum w Gliwicach. To jedno z tych miejsc, gdzie technika spotyka się z historią na tak wielu poziomach, że trudno przejść obojętnie.

Najwyższa drewniana wieża w Europie

Kiedy w 1935 roku firma Lorenz wznosiła tę konstrukcję, drewniane wieże radiowe były jeszcze nowością techniczną. Dziś gliwicka wieża to najwyższa drewniana budowla w Europie – a być może na świecie. Zbudowana z impregnowanego modrzewia syberyjskiego, połączona 16 tysiącami mosiężnych śrub, miała służyć jako antena nadawcza dla stacji retransmitującej program rozgłośni wrocławskiej.

Dlaczego drewno? Metal zakłócałby emisję fal radiowych. Inżynierowie musieli więc wymyślić sposób, by stworzyć stabilną, wysoką konstrukcję bez użycia stali. Cztery masywne fundamenty betonowe, każdy ważący 87 ton, trzymają wieżę w miejscu od prawie dziewięćdziesięciu lat. I choć w czasie budowy uchodziła za średnio wysoką, przetrwała wszystkie zawieruchy historii jako unikalna pamiątka epoki, gdy radio było najnowocześniejszym medium.

Sygnał z gliwickiej radiostacji docierał nie tylko do całej Europy, ale nawet do Ameryki Północnej – pionierskie osiągnięcie techniczne lat 30. XX wieku.

Prowokacja gliwicka – noc, która rozpoczęła wojnę

31 sierpnia 1939 roku, tuż przed północą, niemiecka grupa dywersyjna pod dowództwem Alfreda Naujocksa wtargnęła do budynku radiostacji. Celem było sfingowanie polskiego ataku na niemiecki obiekt – pretekst do rozpoczęcia wojny. Operacja nosiła kryptonim „Himmler” i była częścią szeregu prowokacji granicznych.

Napastnicy chcieli nadać komunikat po polsku, ale zabrakło im wiedzy technicznej – nie wiedzieli, że studio mikrofonowe znajdowało się w innym budynku, przy ulicy Radiowej, kilka kilometrów dalej. Udało im się jedynie krótko przejąć antenę. Aby uwiarygodnić „polski atak”, Niemcy przywieźli ciało Franciszka Honioka, śląskiego powstańca aresztowanego dzień wcześniej, i zostawili je na miejscu jako „dowód”. Dziś uważa się go za symboliczną pierwszą ofiarę II wojny światowej.

Następnego dnia, 1 września, Hitler w przemówieniu do Reichstagu wspomniał o „polskim ataku” na radiostację jako jednym z powodów rozpoczęcia działań wojennych. Gliwice stały się niewolnym świadkiem jednej z najbardziej cynicznych manipulacji w historii.

Od propagandy do zagłuszania Wolnej Europy

Po wojnie radiostacja nie przestała działać – wręcz przeciwnie. Nadawano z niej program Polskiego Radia Katowice, a w czasach PRL obiekt zyskał nowe, specyficzne zastosowanie. Służył jako zagłuszarka sygnału Radia Wolna Europa, stacji nadającej z Monachium programy w języku polskim, które władze komunistyczne uznawały za wrogą propagandę.

Produkowano tu też urządzenia dla radia i telewizji. Przez dziesięciolecia budynek nadajnika tętnił życiem technicznym, a drewniana wieża wciąż pełniła swoją funkcję. Dopiero w latach 90., wraz z przemianami ustrojowymi i rozwojem nowych technologii nadawczych, radiostacja zakończyła swoją aktywną działalność.

Muzeum i Park Sensoryczny – co można zobaczyć

Od 2005 roku w budynku nadajnika działa oddział Muzeum w Gliwicach. Ekspozycja pokazuje historię radia i sztuki mediów, ale też samej radiostacji. Zachowała się oryginalna aparatura radiowa, w tym nadajnik o mocy 8 kW, oraz nietechniczne wyposażenie budynku – meble, detale, które przenoszą w atmosferę przedwojennej i powojennej pracy stacji.

Zwiedzanie muzeum to okazja, by zobaczyć urządzenia, które kiedyś łączyły ludzi na odległość setek i tysięcy kilometrów. Dla osób zainteresowanych techniką to prawdziwa gratka – można przyjrzeć się z bliska lampom, kondensatorom, przekaźnikom z epoki, gdy radio było cudem techniki.

Wokół wieży rozciąga się zrewitalizowany teren zielony, który w 2009 roku otrzymał nagrodę Najlepsza Przestrzeń Publiczna Województwa Śląskiego. To miejsce spotkań, spacerów, czasem odbywają się tu wydarzenia plenerowe. Tuż obok znajduje się Park Sensoryczny, gdzie można eksperymentalnie poznać zjawisko fali dźwiękowej – ciekawy dodatek, szczególnie dla rodzin z dziećmi.

Wieża Radiostacji Gliwice została wpisana na listę Pomników Historii w 2017 roku – wyróżnienie zarezerwowane dla obiektów o szczególnych wartościach dla dziedzictwa kulturowego Polski.

Dla kogo jest to miejsce

Radiostacja przyciąga różne grupy. Miłośnicy historii XX wieku znajdą tu warstwę związaną z prowokacją gliwicką i początkiem II wojny światowej. Pasjonaci techniki docenią unikalne rozwiązania konstrukcyjne i zachowaną aparaturę radiową. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę w muzeum ze spacerem po parku i zabawą w Parku Sensorycznym.

Warto przyjść tu też po prostu dla samej wieży – jej smukła sylwetka robi wrażenie, zwłaszcza gdy stoi się u jej podstawy i spogląda w górę. Wieczorem, podświetlona reflektorami, wygląda jak scenografia do filmu science fiction z lat 30.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Godziny otwarcia muzeum: Muzeum w budynku nadajnika jest czynne w określone dni tygodnia, najlepiej sprawdzić aktualne godziny na stronie Muzeum w Gliwicach lub zadzwonić pod numer rezerwacji: 32/300-04-04 (zapisy przyjmowane od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-16:00).

Ceny biletów: Szczegółowy cennik dostępny jest na stronie muzeum – obowiązują bilety normalne i ulgowe. Park wokół wieży oraz Park Sensoryczny są dostępne bezpłatnie.

Dojazd: Radiostacja znajduje się przy ulicy Tarnogórskiej 129, przy dwupoziomowym skrzyżowaniu z aleją. Dojazd samochodem jest prosty – w okolicy są miejsca parkingowe. Komunikacją miejską można dojechać autobusami lub tramwajami, najbliższe przystanki znajdują się w niewielkiej odległości od obiektu.

Ile czasu zarezerwować: Na zwiedzanie muzeum warto przeznaczyć około godziny, może półtorej, jeśli chce się dokładnie przyjrzeć eksponatom i poczytać opisy. Dodatkowe pół godziny lub godzinę można spędzić na spacerze wokół wieży i w Parku Sensorycznym.

Radiostacja Gliwice to miejsce, które łączy w sobie kilka warstw – techniczną, historyczną, edukacyjną. Nie trzeba być fanem radia ani historykiem, żeby docenić unikalne połączenie drewnianej konstrukcji z 1935 roku i dramatycznych wydarzeń, które tu miały miejsce. To fragment historii, który wciąż stoi i opowiada swoje historie tym, którzy zechcą posłuchać.