Giszowiec Katowice

Giszowiec to zabytkowe osiedle robotnicze w Katowicach, które wygląda jakby ktoś wyciął kawałek śląskiej wsi i przeniósł go do miasta. Niskie domki, wszechobecna zieleń i szeroko rozplanowane ulice – wszystko to było częścią przemyślanego planu, żeby górnicy pochodzący ze wsi nie poczuli się zagubieni w wielkim mieście. Dziś to miejsce na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, choć wciąż pozostaje w cieniu bardziej rozreklamowanego Nikiszowca.

Miasto-ogród dla górników z prowincji

Emil i Georg Zillmannowie, dwaj architekci z Charlottenburga, dostali w pierwszej dekadzie XX wieku nietypowe zadanie. Mieli zaprojektować osiedle dla robotników kopalni Giesche (później Wieczorek) oraz pobliskich hut cynku i ołowiu w Szopienicach i Roździeniu. Ale nie takie zwykłe, ciasne familoki. Chodziło o coś zupełnie innego.

Wzorowano się na koncepcji angielskiego urbanisty Ebenezera Howarda – miasta-ogrodu. W praktyce oznaczało to, że na parceli o wymiarach 800 na 1200 metrów powstało osiedle przypominające wiejską zabudowę. Niskie domy, dużo przestrzeni, zieleń między budynkami. Wszystko po to, żeby chłopi przeprowadzający się do przemysłowych Katowic nie dostali szoku kulturowego.

Już w 1909 roku, jeszcze przed zakończeniem budowy, Giszowiec liczył 1349 mieszkańców. Mieszkali tu Ślązacy, ale też ludność napływowa z różnych stron – osiedle szybko zyskało opinię wielokulturowego tygla. W tym samym stylu co domy mieszkalne zaprojektowano budynki handlowe i usługowe, dzięki czemu całość tworzyła spójną kompozycję.

Giszowiec często nazywany jest osiedlem-ogrodem ze względu na wszechobecną roślinność. To jeden z nielicznych przykładów realizacji koncepcji miasta-ogrodu w Polsce.

Co przetrwało do dziś

Lata 70. XX wieku były dla Giszowca tragiczne. Kiedy powstała kopalnia Staszic, potrzebowano mieszkań dla nowych pracowników. Zamiast budować gdzie indziej, zaczęto wyburzać zabytkowe domki i stawiać w ich miejsce wielkie bloki z wielkiej płyty. Zniknęło około 70 procent oryginalnej zabudowy.

Na szczęście konserwator zabytków w porę zatrzymał demolkę. Udało się uratować około jednej trzeciej starego budownictwa, które dziś jest objęte ochroną konserwatorską. Efekt? Spacerując po Giszowcu, widzi się zderzenie dwóch światów – zabytkowe domki z początku XX wieku stojące w sąsiedztwie betonowych wieżowców z PRL-u.

Zachowana część starego osiedla wciąż zachwyca. Można tu zobaczyć kilkadziesiąt oryginalnych budynków mieszkalnych, Park Giszowiecki oraz pobliski las. W przeciwieństwie do wielkomiejskiego centrum Katowic, Giszowiec bardziej przypomina wieś niż dzielnicę dużego miasta.

Gospoda i Gawlikówka – must see na mapie Giszowca

Dawna gospoda była największym budynkiem na osiedlu i pełniła kluczową rolę w życiu społeczności. To tu mieszkańcy świętowali ważne wydarzenia, odbywały się koncerty, akademie i przedstawienia teatralne. Budynek zaprojektowany przez Zillmannów wpisuje się w styl całego osiedla – prostota formy i harmonia z otoczeniem.

Dziś w tym miejscu mieści się Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec”, gdzie wciąż odbywają się różne wydarzenia. Po latach pełnienia różnych funkcji gospoda została odrestaurowana, a wnętrza zaadaptowano do współczesnych potrzeb, zachowując historyczny charakter.

Drugim punktem na mapie jest Gawlikówka – niewielkie muzeum mieszczące się w jednym z zabytkowych budynków. Odwiedzający zobaczą tu tradycyjną śląską izbę z zabytkowymi meblami i przedmiotami codziennego użytku. Ale prawdziwą atrakcją są prace Ewalda Gawlika, urodzonego na Nikiszowcu malarza, którego często nazywa się śląskim Van Goghem. Jego obrazy przedstawiają życie codzienne Górnoślązaków i stanowią cenny dokument epoki.

Domy robotników na Giszowcu nie miały dostępu do bieżącej wody. Mieszkańcy korzystali z publicznych studni i hydrantów rozmieszczonych na osiedlu.

Dla kogo jest Giszowiec

To miejsce przede wszystkim dla miłośników architektury i historii przemysłowej. Kto interesuje się urbanistyką początku XX wieku i chce zobaczyć, jak w praktyce wyglądała koncepcja miasta-ogrodu, znajdzie tu świetny przykład. Fotografowie docenią kontrast między starą a nową zabudową oraz zieleń, której tu naprawdę sporo.

Giszowiec sprawdzi się też jako punkt wycieczki po industrialnym dziedzictwie Katowic. Często łączy się go z wizytą na Nikiszowcu – oba osiedla projektowali ci sami architekci w podobnym czasie, ale efekt jest zupełnie inny. Nikiszowiec to zwarte, wielkomiejskie kamienice z czerwonej cegły. Giszowiec to rozległa, niska zabudowa tonąca w zieleni.

Rodziny z dziećmi mogą połączyć spacer po zabytkowym osiedlu z wypoczynkiem w Parku Giszowieckim. Lokalna społeczność jest bardzo zżyta, a liczne festyny i spotkania sąsiedzkie pielęgnują tradycję wspólnoty.

Dlaczego Giszowiec przegrywa z Nikiszowcem

Nikiszowiec jest pomnikiem historii, częściej pojawia się w filmach i teledyskach, jest po prostu bardziej rozreklamowany. Giszowiec turyści zwiedzają zazwyczaj wtedy, gdy mają więcej czasu albo chcą zjeść obiad w okolicy. Czasem namówi ich lokalny przewodnik.

Ale to wcale nie znaczy, że nie warto. Giszowiec ma swój specyficzny urok – jest spokojniejszy, mniej oblegany przez turystów. Można tu w większym komforcie pospacerować między zabytkowymi domkami i poczuć atmosferę dawnego osiedla robotniczego.

Giszowiec i Nikiszowiec zaprojektowali ci sami architekci niemal w tym samym czasie, ale osiedla są zupełnie inne. Nikiszowiec to wielkomiejskie kamienice, Giszowiec to wiejska zabudowa przeniesiona do miasta.

Jak zwiedzać i ile czasu poświęcić

Giszowiec to miejsce na spacer, nie ma tu klasycznej trasy zwiedzania z biletem wstępu. Można swobodnie przechadzać się ulicami, oglądać zabytkowe domki i porównywać je z blokami z lat 70. Na sam spacer wystarczy godzina, półtorej. Jeśli ktoś chce zajrzeć do Gawlikówki i spokojnie obejrzeć ekspozycję, warto zarezerwować dodatkowe pół godziny.

Warto mieć wygodne obuwie – choć to nie jest wymagający szlak, sporo się tu chodzi. Jeśli planujecie wizytę w Gawlikówce, weźcie pod uwagę, że w piwnicach panują niskie temperatury, więc warto mieć coś ciepłego.

Dojazd i informacje praktyczne

Do Giszowca najwygodniej dojechać komunikacją miejską. Tramwaje linii 0, 6, 11 i 16 dowożą na przystanek Giszowiec Górniczego Stanu lub Giszowiec Osiedle. Stamtąd to już kilka minut spaceru do zabytkowej części osiedla.

Jeśli ktoś jedzie samochodem, warto wiedzieć, że przy niektórych obiektach są wydzielone miejsca parkingowe, w tym dla osób niepełnosprawnych. Gawlikówka jest dostosowana do potrzeb osób poruszających się na wózkach – są podjazdy przy wejściu i możliwość poruszania się wózkiem wewnątrz.

Zwiedzanie samego osiedla jest bezpłatne – to zwykła dzielnica mieszkalna, choć zabytkowa. Wstęp do Gawlikówki może być odpłatny, choć ceny są symboliczne – warto sprawdzić aktualne informacje przed wizytą. Godziny otwarcia muzeum zależą od sezonu i dnia tygodnia, najlepiej skontaktować się wcześniej pod adresem ul. Pod Lipami 1/3-3a.

Osiedle otoczone jest terenami zielonymi – Park Giszowiecki i pobliski las to dobre miejsce na przedłużenie spaceru i odpoczynek na świeżym powietrzu. Lokalne restauracje serwują śląskie specjały, więc można połączyć zwiedzanie z kulinarną podróżą po regionie.